+ Trả Lời Ðề Tài
kết quả từ 1 tới 2 trên 2

Ðề tài: BẮC KIM THANG hay BẮT KIM THAN?

  1. #1
    Gia nhập
    Sep 2006
    Bài gởi
    1,707

    BẮC KIM THANG hay BẮT KIM THAN?

    BẮC KIM THANG hay BẮT KIM THAN ?

    Về lời bài hát, ta thường nghe:

    "Bắc kim thang cà lang bí rợ
    Cột bên kèo là kèo bên cột
    Chú bán dầu qua cầu mà té
    Chú bán ếch ở lại làm chi
    Con le le đánh trống thổi kèn
    Con bìm bịp thổi tí te tò te
    "

    Đây là một bài đồng dao mà trẻ em Nam Bộ thường hát khi chơi một trò chơi dân gian truyền thống - trò chơi "khèo chân".

    Trước hết, hãy hiểu đồng giao là gì? Chính là những câu, những bài hát dân gan của trẻ em hát lúc vui chơi và thường là kèm theo các trò chơi dân gian. Đồng giao cung cấp cho trẻ em có được những tri thức thông thường về cuộc sống, theo những chủ đề cụ thể.

    BẮC KIM THANG - cái tên này là không đúng, mà phải là BẮT KIM THAN!

    Vì sao ư? dễ hiểu thôi, rất đơn giản: "Kim than" là con ngựa kim màu nâu sậm, "bắt kim than" là bắt con ngựa ấy! (xem cuốn "Đại Nam quốc âm thi tập tự vị" in năm 1895 của Huỳnh Tịnh Paulus Của).

    Bài đồng dao và trò chơi này đang được đưa vào trong nhà trường, đó là điều rất nên. Tuy nhiên, hiểu và hướng dẫn cho đúng để không có sự vô lý trong đó là trách nhiệm của những người truyền dạy.

    Hãy bắt đầu bằng câu thứ nhất: Bắc kim thang cá lang bí rợ

    => Có lẽ không ít người hiểu "Bắc kim thang" là bắc cái thang màu vàng, nhỏ xíu như cái kim để leo lên đống bí rợ được người nông dân đã thu hoạch đem về sân chất cao lên. Vậy, các em chơi vậy, ca những bài như vậy, có nguy hiểm không? quá nghịch ngợm không?

    Câu thứ 2: Cột bên kèo là kèo bên cột

    => Kết cấu khung sườn nhà, người ta xẻ ngoàm (ngàm) đầu trên của cây cột để có độ chịu cây kèo, chứ không thể rời nhau kiểu cột một bên, kèo một bên được.
    Có dị bản là: Cột qua kèo là kèo qua cột, cũng "dzậy thôi à"!
    Vậy, độ liên quan, giằng đỡ là từ nào đây?!

    Bốn câu cuối thì đúng là có vấn đề! vô lý đến mức nhẫn tâm:

    Chú bán dầu qua cầu mà té
    Chú bán ếch ở lại làm chi


    Kỳ không? Chú bán dầu "té" xuống nước, không có ai lo cứu lại còn "kêu" chú bán ếch "té luôn cho rồi", "ở lại làm chi" (!).

    Con le le đánh trống thổi kèn
    Con bìm bịp thổi tí te tò te


    Trước tình cảnh vậy, le le, bìm bịp khoái trí cười vang và "đánh trống, thổi kèn" nữa! Điều này, khiến cho các em nghĩ và làm sao đây?!

    Thực tế bài đồng giao này như sau:

    Bắt kim than
    Cà lang bí rợ
    Cột quai chèo
    Chèo qua chèo lại
    Bắt ngựa ô
    Chạy vô vườn mít
    Hái lá mít
    Chùi đít ngựa ô.


    Trò chơi này hiện đang được hướng dẫn chơi như sau:

    Một nhóm 5, 7 em đứng thành vòng tròn, lưng quay vào nhau, mặt nhìn ra phía ngoài. Mỗi em đứng một chân, một chân co móc ra phía sau chạm vào chân của các bạn khác. Khi hát, bạn nào để chân co rơi xuống đất trước là người thua cuộc.

    Thực tế, trò chơi này rất vui nhộn, thường diễn ra lúc trời chạng vạng tối. Gồm bốn em nắm tay nhau, bung ra thành vòng tròn (nhìn nhau và tưởng tượng cái đầu của bạn mình chẳng khác gì trái bí rợ chất ở cà lang).

    Cà lang - ở miền Tây Nam Bộ khi lúa gặt xong được chất ở sân để trâu đạp (trục) ra hột. Cách chất rất khéo và rất đặc trưng: Vòng theo sân lúa, có lớp lang, ngay ngắn, cọng quay ra, bông hướng vào trong tâm, nên chuột không cắn phá và tiện trông nom, giữ gìn - đó là cà lang lúa.
    Những vùng chuyên trồng màu như bí rợ thì cũng làm vậy, ở trong bài đồng dao này là cà lang bí rợ.

    Bốn em sẽ chơi như sau:

    Chân trái đứng, chân phải đưa thẳng ra phía trước, gác lên chỗ tay của 2 em đối diện đang nắm chặt, 4 cái chân ấy đan vào nhau như quai chèo. Và như thế khỏi cần nắm tay nhau nữa thì 4 cái chân đã tựa chịu vào nhau nên rất chắc, vững. Rồi các em vừa hát, vừa vỗ tay theo nhịp điệu... Tất nhiên, đứng một chân ắt sẽ tê mỏi, nên thỉnh thoảng có em phải nhảy lựng khựng để lấy tư thế cân bằng thì 3 em kia cũng phải điều chỉnh theo, vì thế mới gọi là "bắt kim than" như thắng dây cương ngựa vậy!

    Sau khi "bắt kim than" (bắt con ngựa đen) xong, các em tiếp tục "bắt ngựa ô" (bắt con ngựa đen) - nghĩa là hát đến câu cuối cùng (chùi đít ngựa ô) thì các em đồng loạt ngưng vỗ tay và em này vỗ mông em kia rồi phá lên cười ngặt nghẽo, té nghiêng, té ngửa, lồm cồm dậy lại chơi tiếp!

    Bắt kim than là bài hát/trò chơi dân gian Nam Bộ, rất có thể nơi xuất phát là Cù lao Bí (Qua Châu) - một địa danh xưa cũ của tỉnh An Giang (sách Đại Nam nhất thống chí và sách Gia Định thành thống chí có đề cập).


    (Tác giả bài viết này: Nguyễn Hữu Hiệp - An Giang (Hội thảo khoa học tại Trường Đại học Cần Thơ - 2003)

    _________凯元_________
    Ta nguyện làm đôi cánh chim câu
    Nâng tình yêu dâng cho đời tất cả!

  2. #2
    Gia nhập
    Sep 2006
    Bài gởi
    1,415

    Trả lời: BẮC KIM THANG hay BẮT KIM THAN?

    Trao đổi về một bài dân ca Nam Bộ





    Không tình cờ, tôi đọc thấy bài: “Bắc kim thang” hay “bắt kim than?” của tác giả Nguyễn Hữu Hiệp đăng trên báo Thanh niên số 58, thứ sáu 27 - 2 - 2004. Đã lâu rồi tôi mới đọc được một bài báo “thú vị” đến thế! Trong cuộc sống đầy bon chen, căng thẳng như ngày nay đôi khi cũng phải có những bài báo như vậy... Tôi tin ông Hiệp là một người vui tính!

    Theo lời ông, là một người Nam Bộ “chính cống”, ông đã được chơi trò chơi gắn liền với bài hát “bắt kim than”, hát rằng (tôi xin được phát âm lời ca mà ông đề xuất theo điệu “Bắc kim thang”): Bắt kim than / Cà lang bí rợ / Cột quai chèo / Chèo qua cheo (chèo) lại / Bắt ngứa ồ (ngựa ô) / Chay vồ (chạy vô) vườn mít / Hái lá mít / Chùi đít (chữ này tôi xin phép không dám hát đúng nhạc!) ngựa ô. Thú thực với ông, khi đọc đến đoạn này tôi không thể không phá lên cười ngặt nghẽo” như các em trong trò ông từng chơi vì quả là bài hát kia vui thật! Ông nhớ lại “thời thơ ấu” với trò chơi mà ông “từng mê thích” và “nhớ rất rõ”: “Khi hát đến câu cuối (chùi đít ngựa ô) thì các em đồng loạt ngưng vỗ tay, đặng em này vỗ đít em kia và cùng phá lên cười ngặt nghẽo”. Đọc đến đây, tôi lại băn khoăn: ngày nay nam nữ bình đẳng, các em trai chơi với các em gái có nên vỗ như thế không? Hay tôi đã cả lo cho sự trong sáng của trẻ thơ? Và nếu lời ca cùng trò chơi ông đề xuất được đưa vào sách giáo khoa nên chăng thêm một dòng chú thích: Cấm người lớn trên 18 tuổi? Thậm chí, tôi còn lo xa xôi: ở Mĩ, luật pháp chặt đến khắt khe và người dân “nghiện” kiện tụng, liệu người ta quan niệm thế nào về hành vi vỗ... đó giữa hai người khác giới?

    Mà thôi, ai lại như tôi rỗi hơi lo cho nước Mĩ, hãy quay lại với trò chơi của ông. Tôi chưa hiểu trò chơi ấy như thế nào, dù đã đọc lời tả của ông: “Bài hát được kết hợp với trò chơi vui nhộn thường được diễn ra lúc trời chập choạng tối, gồm 4 em nắm tay nhau, bung ra thành vòng tròn, em nào cũng chân trái đứng, chân phải đưa thẳng ra phía trước, gác lên chỗ tay của hai đối diện đang nắm chặt, bốn chân ấy của các em đan luồn vào nhau “xoắn xuýt” như dây quai chèo. Vừa hát vừa vỗ tay nghiêng mình qua, nghiêng mình lại ăn rập theo nhịp điệu, chồm tới hay ngả lui, nhịp nhàng theo động tác”. Ông có thể vui lòng giải thích: làm cách nào bốn em nắm tay nhau thành vòng tròn lại có thể vỗ tay được?

    Trò chơi mà ông phê là có “bộ dạng chết cứng” trong sách giáo khoa: các em đứng một chân, lưng quay vào nhau, một chân móc ra sau chạm bàn chân các bạn khác, khi hát nếu ai để chân co rơi xuống trước là thua - với tư thế ấy hẳn dễ vỗ tay hơn cách của ông? Thật tình, tôi có thể hiểu ý của ông vì ngày bé tôi cũng từng chơi trò chơi tương tự: chừng bốn người quay mặt vào nhau, tay nắm tay, một chân đứng, một chân gác vào chỗ hai tay mà hai người trước mặt đang bắt vào nhau, đọc đồng dao (bài khác) và không có vỗ tay. Đó là một trò vui nhưng tư thế hơi khó, chóng ngã, nếu người chơi cùng nhảy chân trụ thì nhanh mệt, đọc đồng dao còn hổn hển nói gì đến hát hò. Nhưng chúng tôi không đòi hỏi sách viết và mọi người phải chơi giống mình, vì tôi hiểu trẻ cần được sáng tạo, cần chấp nhận những dị bản nếu dị bản ấy được đại bộ phận xã hội có hiểu biết công nhận.

    Tuy vốn kiến thức từ ngữ của tôi không đến nỗi ít ỏi nhưng qua những chú giải của ông tôi biết mình còn phải học hỏi nhiều... Tôi chưa rõ tại sao “kim than” lại là “con ngựa kim màu nâu sậm”? Tại sao “cà lang bí rợ” lại là “sân rộng chất toàn trái bí rợ”?

    Trước nay, tôi vẫn nghĩ trong một bài dân ca, đồng dao không nhất thiết phải truy nghĩa của từng chữ, nhất là với thiếu nhi vì các em cần hoạt động, cần vui chơi (đó cũng là quyền của trẻ em đã được ghi trong Công ước quốc tế) hơn là căng óc tầm nguyên ngôn ngữ - điều mà ngay cả người lớn chưa chắc đã làm nổi. Lời của những bản đồng dao có khi chỉ làm cái cớ để “lấp chỗ trống” cho giai điệu, vậy có cần thiết phải giải thích cho trẻ những “cà lang bí rợ”, “nu na nu nống”, “chi chi chành chành”, “dung giăng dung giẻ”, “thả đỉa ba ba”... là gì không, hay điều này chỉ cần cho các nhà nghiên cứu?

    Thêm nữa, sau khi kể công dụng trong đó đặc biệt là tác dụng “cường dương”, chữa “yếu sinh lí” của chim le le, ông phê phán hai câu cuối bài “Bắc kim thang” trong sách Hát nhạc lớp 2 (1997): “con le le đánh trống thổi kèn / Con bìm bịp thổi tò tí te tò te”, ông lên án sự tàn nhẫn, ác độc của chim khi “không giúp đỡ người lâm nạn” là chú bán dầu đang “có khả năng bị chết đuối”. Là một người hay trắc ẩn, theo cách lí giải của ông, tôi rất thương chú bán dầu xấu số và giận lũ chim đã vi phạm luật pháp: thấy người bị nạn mà không cứu! Ông bảo đến câu cuối phải là “chùi đít ngựa ô”, vậy hai câu nhạc tương ứng: “con le le... tò te” phải chăng cần vứt bỏ cho gọn?

    Ông đoán: “Có lẽ những người biên soạn hiểu “Bắc kim thang” là bắc cái thang màu vàng (hoặc cái thang nhỏ - kim) lên đùa giỡn trên đống bí”, và ông bình luận: “ ...tất nhiên phải đổ chài xuống, lăn văng tung toé! Chơi như vậy vừa nghịch ngợm vừa rất nguy hiểm không thể chấp nhận được!”. Tôi đã xem cuốn Hát nhạc 2, không hề thấy cách giải thích như vậy, chỉ có lời giới thiệu: “Đây là một bài hát vui của trẻ em nông thôn Nam Bộ, các em hát khi chơi trò chơi Khoèo chân”. Tôi lại xem cuốn Dân ca (tập 11, Nxb Âm nhạc Hà Nội, 2001); dưới bài hát chỉ ghi chú: “Tính chất: Vui lành mạnh, còn là một điệu múa trèo chân của các em nhỏ thường chơi với nhau”. Tuy ở tập Dân ca, tên bài hát là “Bắt kim thang” nhưng nhiều nhạc sĩ, nhà nghiên cứu có uy tín lớn như: PGS.TS. Tú Ngọc, PGS.TS. Nguyễn Thị Nhung, TS. Vũ Tự Lân, Nguyễn Ngọc Oánh, Thái Phiên, trong công trình dày 1000 trang: Âm nhạc mới Việt Nam - tiến trình và thành tựu, GS.TSKH. Tô Ngọc Thanh, Hồng Thao trong cuốn: Tìm hiểu âm nhạc dân tộc cổ truyền, PGS.TS. Nguyễn Thuỵ Loan trong cuốn: Thường thức về âm nhạc cổ truyền Việt Nam và Lịch sử âm nhạc,... đều dùng là: “Bắc kim thang” (chưa kể, “than” và “thang” - chữ nào vần với “cà lang” hơn?).

    Từ ý tưởng “cái thang” của ông, tôi cũng thử suy luận: có thể các em khi chơi gác chân lên nhau (chân bắc lên nhau hoặc bắt vào nhau - hoặc đơn giản “bắc” và “bắt” chỉ là vấn đề phát âm, nếu vậy chữ “bắc” phát âm khó hơn nên có trước vì ngôn ngữ thường có xu hướng đơn giản hoá) như cái thang (“kim” là kim loại vàng, ở đây mang tính “tu từ” chứ không phải tả thực). Các chân kết vào nhau như cái thang, đan vào nhau như dây lang, dây bí, phải chắc như cột với kèo - chân trụ làm cột, chân gác làm kèo (như vậy “cột qua kèo” thể hiện sự đan kết thì hợp lí hơn), có thế mới lâu ngã. Nhưng rồi cũng có người ngã, người đầu tiên sẽ là “chú bán dầu” (dầu trơn trượt), người tiếp theo đứng không vững sẽ là “chú bán ếch” (ngã “vồ ếch”). Ai còn đứng vững là thắng cuộc, sẽ rất hoan hỉ. Những cái tên láy của loại chim rất tượng thanh như “le le”, “bìm bịp” cùng với những hoạt động “đánh trống, thổi kèn” và âm thanh “tí te tò te” khiến ta không thể không nghĩ đến một không khí sôi nổi, vui tươi, náo nhiệt; ta như thấy trẻ lại, căng thẳng tan biến và vui lây khi ngắm nhìn lũ trẻ con ríu rít như lũ chim non đang ầm ĩ hò reo!

    Suy luận trên tuy tôi tự thấy cũng hợp lí những dù sai hay đúng, tôi đều không đòi người này người nọ hay cơ quan hữu quan nào phải nghe theo tôi.

    Nếu như không chỉ lời mà cả nhạc bài hát “Bắt kim than” mà ông đề xuất đều không giống bài “Bắc kim thang”, nó là một dị bản thì nghĩa là tôi đã chưa hiểu đúng ông, nhưng tôi chỉ hỏi ông một câu: Trong khoảng 30 bài “Lí con sáo” ông sẽ không chấp nhận 29 bài “thiếu chính xác” nào?

    Thay lời kết, tôi xin trích dẫn hai ý kiến:

    - GS. Tô Ngọc Thanh, Tổng Thư kí Uỷ ban toàn quốc Liên hiệp các Hội Văn học - Nghệ thuật, Tổng Thư kí Hội Văn nghệ dân gian Việt Nam, Uỷ viên hội đồng Âm nhạc quốc tế UNESCO, trong bài “Sơ lược về âm nhạc dân gian” đã viết về tính dị bản: “nó thể hiện tài năng sáng tạo vô cùng phong phú của quần chúng lao động ( ... ) là phương thức chọn lọc và tồn tại của âm nhạc dân gian. Do đó, chúng ta sẽ mất công vô ích khi ta định đi tìm cái gọi là “bản gốc” của một bài dân ca”.

    - Ông Nguyễn Hữu Hiệp đưa bài “Bắt kim than” có câu “Hái lá mít chùi đít ngựa ô” vào sách giáo khoa hay không, xin để độc giả tự phán xét!


    Hoàng Minh

+ Trả Lời Ðề Tài

Thread Information

Users Browsing this Thread

There are currently 1 users browsing this thread. (0 members and 1 guests)

     

Bookmarks

Quyền Hạn Của Bạn

  • You may not post new threads
  • Bạn không thể gửi trả lời
  • Bạn không thể gửi tập tin đính kèm
  • Bạn không thể chỉnh sửa bài viết của bạn