+ Trả Lời Ðề Tài
kết quả từ 1 tới 2 trên 2

Ðề tài: Giếng Làng - Mắt Của Đất

  1. #1
    Gia nhập
    Jul 2007
    Bài gởi
    9

    Giếng Làng - Mắt Của Đất

    Giếng Làng - Mắt Của Đất
    --- BBT và TCSD ---



    Chẳng phải ngẫu nhiên mà hình ảnh cái giếng làng cứ đi về trong nỗi nhớ của những người xa quê. Cái giếng đã có mặt trong đời sống của người Việt từ lâu lắm rồi. ít nhất thì trong chuyện cổ tích, nó đã hiện hữu để cô Tấm nuôi con cá bống còn sót lại như nuôi giữ cái khát vọng hướng thiện của con người. Giếng đã đi từ huyền thoại, khi Trọng Thủy gieo mình tự vẫn để giải cái oan tình yêu cho Mỵ Châu, qua những câu thơ phồn thực mang đầy ám ảnh của Xuân Hương nữ sĩ, đến tận ngày nay.

    Trong tâm thức của mình, người Việt có thể sống thiếu hạt gạo những khi giáp hạt, thiếu áo mặc những ngày đông, nhưng không thể thiếu cái giếng nước. Giếng không chỉ là mắt đất, nó là trái tim của làng, là cái hồn của xóm.

    Đồng bằng Bắc Bộ xưa, làng nào cũng có vài ba cái giếng, nhưng không phải nước ở giếng nào cũng giống nhau. Cái giếng cũng có danh phận của nó. Làng giầu có thì cái giếng xây gạch xoải, có cả rồng chầu như giếng làng Mông Phụ ở Sơn Tây, một trong những làng Việt cổ nhất còn lại, dễ có đến hơn 300 năm tuổi. Làng nghèo thì chỉ là giếng đắp đất xung quanh.

    Giếng có nhiều loại, nhưng phổ biến nhất là giếng đất và giếng gạch.

    Người ta thường thả bèo tổ ong trên mặt giếng. Đám bèo này không chỉ chắn bụi ở trên xuống mà còn giữ lại cái váng đục của nước giếng mỗi khi trở trời. Để giữ vệ sinh cho giếng, người ta không thả cá, nhưng vẫn có một số loài cá sống tự nhiên trong lòng giếng, chủ yếu là loài ăn ngầm như rô ta, cá chuối. Đây là những nhân viên môi trường đắc lực của giếng làng. Người ta cũng thường giữ lại những cây dương xỉ hoặc rêu bám tự nhiên trên thành giếng để tránh lở. Mỗi năm, giếng được tắm rửa một lần. ấy là khi người ta thau giếng, vớt bùn ở đáy lên và rải thay vào đó một lớp cát dày chừng một gang.

    Người ta đào giếng ăn mạch dọc chứ không theo mạch ngang của đất, vì mạch dọc thì mới chạm được vào "túi" nước, còn theo mạch ngang thì nước đục và không nhiều. Để thăm mạch ngầm khi đào giếng, người ta chọn buổi tối một ngày khô trời, dùng những cái bát ăn cơm úp lên mặt đất. Sáng ra, bát nào có nhiều hơi nước nhất là nơi mạch nước mạnh nhất, có thể đào giếng. Giếng ở đồng bằng, độ sâu chỉ chừng 6 - 8 m. Giếng ở vùng trung du chiều sâu ít nhất phải là ba tay gầu, mỗi tay dài chừng 8 m.

    Dù giàu hay nghèo, dù sang hay hèn, xây bằng gạch, đất hay đá ong, giếng vẫn là nơi gắn bó với đời sống nhiều nhất. Đình thì khi nào có lễ có hội mới ra, chứ giếng làng thì hôm nào chẳng đến. Cuộc sống quần cư biến cái giếng trở thành tâm điểm của làng. Người ta ra giếng lấy nước, tranh thủ hỏi nhau về công điểm, về lứa lợn, về chuyện nhà ông nọ làm đám bao nhiêu mâm, con gái bà kia lấy chồng tốt số... Trai gái làng ra giếng tranh thủ chòng ghẹo nhau hay hẹn hò. Cái giếng làng đã chứng kiến không biết bao nhiêu cuộc tình, của biết bao nhiêu thế hệ. Không hiểu nếu biết nói, nó sẽ nói gì về nhân duyên.

    Chỉ biết nhân duyên cứ mượn nó mà ngỏ lòng mình. Lúc thì í ẹ "Năng mưa thì giếng năng đầy, anh hay đi lại mẹ thầy năng thương", lúc thì dỗi hờn "Tưởng giếng sâu nối sợi dây dài, hay đâu giếng cạn tiếc hoài sợi dây", lúc lại phân bua "Tới đây dây vắn gầu thưa, hỏi người cố cựu giếng xưa ai đào. Giếng này là giếng cựu trào, hồi tôi còn nhỏ tôi nào biết đâu."

    Cái giếng giữ phần âm của làng. Bản thân cấu trúc hình tròn của nó cũng là một hình thuộc về âm. Chiều sâu của giếng đi vào lòng đất là chiều âm. Cái vị tanh hơi ngọt và cái độ lạnh của nước giếng hiếm khi được tiếp xúc ánh nắng mặt trời cũng là âm. Và nữa, giếng đôi khi còn là cái gì đó linh thiêng và thần bí. Trên đền Hùng giờ vẫn còn giếng Ngọc, thiêng lắm, các bà các cô bảo nhau. Cổ Loa vẫn còn giếng Mỵ Châu, đồn rằng ngọc trai vớt ở sông về đem đến đây rửa thì sẽ sáng. Mà tín ngưỡng thì chưa bao giờ là phần dương trong đời sống Việt.

    Từ khi có nước máy và giếng khoan, giếng làng đã bị lấp đi nhiều. Giếng khơi, có nơi còn gọi là giếng thơi, cũng ít nhà giữ lại. Chỉ thương cho những chiếc gầu bây giờ chả biết thả vào đâu. Chỉ thương cho những người kỹ tính không còn cơ hội để chọn nước giếng mà pha trà. Chừng nào cái thương cái tiếc ấy còn, hình ảnh cái giếng vẫn nguyên trong hồn Việt.
    Last edited by Thuận An; 06-07-2007 at 02:02 PM.

  2. #2
    Gia nhập
    Jul 2007
    Bài gởi
    9

    Trả lời: Giếng Làng - Mắt Của Đất

    Giếng làng Việt Nam
    ---Hồ Đắc Duy---


    Đặc biệt các làng ở nam bộ là cái ao làng , còn nét đặt trưng của làng ở miền trung hay bắc bộ là cái giếng làng , một trong những bộ phận không thiếu trong một quần thể kiến trúc bao gồm cổng làng , đình làng , trường làng , đường làng , chợ làng , cây đa , bến nước ....giếng làng là nơi hội tụ , một điễm văn hóa thông tin phong phú đa dạng vì thế mà giếng làng đã trở nên một địa điễm quen thuộc trong cộng đồng làng nước ,

    Ở trong khu vực thành nội Huế có hai cái giếng cổ không ai là cư dân ở đó mà không từng nghe nói đến đó là cái giếng sập ở ngả tư đường Âm Hồn và Tịnh Tâm và một cái ở trong khuôn viên Tam Tòa gần cửa Thượng Tứ , lai lịch cái giếng vuông ở trong Tam Tòa thì có người biết chứ lịch sữ cái giếng tròn trên đường Âm Hồn thì phải hỏi các cổ vật và xác người trăm năm được vùi lấp dưới đó may ra mới chủ nhân nó là ai

    Hiện tại người ta mới thống kê tại Huế có 28 giếng cổ , trong đó có 24 cái giêng vuông đa số nằm trong khu vực Hoàng Thành , Tử Cấm Thành , lăng tẫm...Thật ra thì giếng cổ ở Huế nằm ở trong các ngôi cổ tự có từ trước khi kinh thành Huế được xây cất , khi mà các chúa Nguyễn trên đường nam tiến khi mà kinh đô Phú Xuân – Núi Bân nơi Quang Trung lên ngôi hoàng đế thống lỉnh đại quân tiến về Hà Thành đuổi quân Mãn Thanh ra khỏi bờ cỏi....

    Vị trí và tình cảm gắn bó của giếng làng trong đời sống của dân quê Việt Nam thì đọc bài viết của 2 tác giả Lý khắc Cung , Chu quang Trứ và bài thơ của Bàng bá Lân ta mới thấy hết cái đẹp cái sống động lung linh kỳ diệu của cái giếng làng

    Ngày xưa, nhũng cái giếng ở thôn xóm, làng mạc là nơi được sự chú ý của mọi người. Nó thiết thực với cuộc sống, mang những nét độc đáo, ghi lại những năm tháng, những con người, sự thăng trầm của nhiều thế hệ.

    Có nhiều loại giếng: giếng đất, giếng ao, giếng xây, giếng lát đá vv... Giếng thường được xây ở nơi trung tâm nhất của cộng đồng. Người ta đón các vị thâm nho, các thầy địa lý (phong thổ) đến để xem nguồn nước, xem cỏ gà, cây cối xung quanh, xem hướng gió v.v... mà xác định vị trí của giếng. Giếng phải đào ở nơi đất "ngọt", xây từ dưới lên. Phần dưới giếng được xây bằng đá ong Sơn Tây, rồi trên mới xây và lát bằng gạch hay bằng đá. Bờ giếng cũng được lát ra thành một vòng tròn, thoải xuống thấp, bằng những phiến đá mặt phẳng... Xây dựng một cái giếng có khi là cả một công trình nghệ thuật do một hay hai phương thợ có tiếng tăm thục hiện.

    Giếng thường hòa nhập vào bóng râm những cây cổ thụ, hoặc làm mặt gương soi bóng một ngôi đền hoặc chùa rêu phong. Bên cạnh đền gọi là giếng đền, cạnh chùa gọi là giếng chùa. Có những cái giếng nổi tiếng chỉ cho phép lấy nước ăn và nước pha trà. Giếng làng Dục Tú (Đông Anh), giếng Bảo Hà (Nam Định), giếng xóm Hạ (Phủ Lý) là những cái giếng vừa đẹp vừa ngon nhóc, nổi tiếng khắp vùng. Người ta kháo nhau: "ăn nước giếng làng Hạ, con gái làng cứ nõn nà ra. Con gái làng này đắt chồng nhờ giếng".

    Nhưng, cái giếng cũng bị oan: "Mắt toét là tại giếng đình, cả làng toét mắt, riêng mình em đâu”....Câu “Ếch ngồi đáy giếng" chỉ con người chẳng biết cái gì. Rủ nhau đi làm những chuyện không hay ho gì gọi là: dắt nhau xuống giếng...

    Trẻ em có câu đố về cái giếng: "Vừa bằng cái nong, cả làng đong không hết". Cái giếng mang lại nhớ nhung: Đi xa về, không thấy người cũ, giếng đá, trăng vàng, em ở đâu?

    Chúng ta hãy nhớ lại cái giếng Cổ Loa còn gọi là giếng Mỹ Châu - Trọng Thủy. Cái giếng này hãy còn đến ngày nay. Nó đã trải qua hơn 2000 năm và cứ luôn luôn được nhắc tới với một tấm lòng trân trọng và bâng khuâng. Nhà thơ Á Nam Trần Tuấn Khải đã viết về nó:

    Nỏ thiêng hờ hững dây oan nghiệt
    Giếng ngọc đầy vơi giọt lệ phai. . .


    Giếng của nữ sĩ Hồ Xuân Huống là cái giếng đặt biệt:

    Ngõ ngàng thăm thẳm tới nhà ông
    Giếng tọt thảnh thơi, giếng lạ lùng
    Cầu trắng phau phau, đôi ván ghép
    Nước trong leo lẻo, một dòng thông
    Cỏ gà lún phún leo quanh mép
    Cá điếc le te, lách giữa dòng
    Giếng ấy thanh tân, ai chẳng biết. . .
    Đố ai dám thả nạ dòng dòng


    Cái giếng xưa cũng chứng kiến đầy bi kịch. Đôi trai gái thề thốt gắn bó với nhau bên bờ giếng. Thề ở đình, ở miếu cũng không quyết liệt như thề ở giếng. Nếu họ phụ nhau hoặc không lấy được nhau, sẽ có một người trong họ hoặc là cả hai gieo mình xuống giếng. Và tất cả những bí mật trong tình sử của họ chỉ còn có cái giếng không biết nói biếtđược mà thôi. Nếu có thêm ai nhìn thấy, họa chăng chỉ có vầng trăng.

    Đến với cái giếng là biết được mọi chuyện chi tiết về cuộc sống của xóm làng. Có khi biết được đến chuyện hàng tổng qua những người lui tới lấy nước hoặc nghỉ ngơi.

    Cái giếng tượng trưng cho sự trong sạch, mát mẻ, giúp quên đi sự mệt nhọc và cái khát. Có cô gái làm dáng soi gương ở giếng. Hoặc người đi đường ngả nón xin một gầu nước mát uống cho đỡ khát rồi rửa mặt qua loa. Giếng là linh hồn của cả một cộng đồng nho nhỏ. Ai cũng cần đến nó, yêu quý, trân trọng nó. Giếng có ở mỗi làng quê Việt Nam...

    Nông thôn Việt Nam xưa phần nhiều là nhà gianh, do đó rất ít nhà có bể nước mưa, người làng chủ yếu dùng nước giếng công cộng để nấu ăn. Vì thế “Cây đa - Giếng nước - Mái chùa” đã trở thành những hình ảnh của quê hương, nhất là đối với người xa xứ.

    Nước mưa là tinh khí của trời cha và được đất mẹ giữ lấy, để từ đây mọi sinh linh sinh sôi và phát triển. Giếng nước là nơi tụ hội nguồn sống, là nơi tích phúc để dân làng ăn nên làm ra, và do đó nó là nơi của niềm hoan lạc kỳ thú. Trong sinh hoạt đời thường, người ta lấy nước giếng về dùng trong sinh hoạt như nước mưa, nó ngọt lịm khoan khoái như móc lành, làm dịu cơn khát và góp phần tạo nên những bữa ăn hàng ngày. Giếng nước còn là chiếc gương lớn để các cô gái ra gánh nước thì tranh thủ soi mình làm duyên. Và vì thế bên giếng làng thường diễn ra những cuộc hò hẹn ân tình lứa đôi.

    Trong cái tổng thể văn hoá làng quê bình dị mà lung linh huyền ảo, cây đa có thần, mái chùa có phật thì giếng nước là sự tượng trưng cho sự dồi dào sung mãn và cho nguồn gốc của sự sống. Bàn thờ gia tiên ở nhà dân hay bàn thờ thần thánh ở đền, đình đều không thể thiếu được bát nước mưa hay nước giếng. Trước ngày hội làng, bài vị và ngai thờ Thành hoàng đều được mục dục (lau chùi) bằng nước giếng hay nước sông. Và nếu hội có thi nấu cơm hay thi làm cỗ thì đều lấy nước từ giếng làng.

    Vài mươi năm nay, nông thôn từ ngày ngói hoá thì nhiều nhà đồng thời cũng có bể nước mưa, và khi triển khai phong trào nước sạch nông thôn thì nhà nhà có giếng đào và giếng khoan, do đó nhiều nơi chiếc giếng làng bị lãng quên và rồi san lấp để lấy mặt bằng xây dựng! Tuy nhiên không ít nơi chiếc giếng vẫn đang tham gia vào cuộc sống thường nhật của dân làng, thậm chí gắn bó với đời sống tâm linh của cả cộng đồng. Làng Giang Xá (Hà Tây) ngay trước cửa đền Lý Nam Đế là một khẩu giếng đất to, mặt thoáng thường xuyên thả bèo ong giữ cho nước giếng luôn trong mát. Làng Hiệp Thuận (Hà Tây) đào trong cù lao nhỏ giữa hồ có đường thông ra, đang là nguồn nước sạch của nhiều nhà. Nhiều nơi, trước cửa đình vẫn còn khẩu giếng bán nguyệt xây gạch Bát Tràng gợi lại khúc sông cong làm nơi tụ thuỷ - tụ phúc.

    Cũng có một số giếng ngày nay không còn giá trị sử dụng nhưng vẫn được địa phương giữ gìn sạch sẽ, chẳng hạn khẩu giếng ở đầu đình Đại Phùng (Hà Tây) bên dưới xây bằng những thỏi đá ong, còn thành giếng là cả một khối đá ong khoét rỗng lòng, trông thật mộc mạc mà đanh chắc, hay khẩu giếng ở trước nhà Tổ chùa Bút Tháp (Bắc Ninh) có thành giếng là một khối đá xanh khoét rỗng lòng, phía ngoài toả chân ra nền sân giếng tạo thành một đoá sen nở rộ với những cánh hoa chạm khá cầu kỳ. Bảo tàng Mỹ thuật đã phục chế khẩu giếng này trưng bày trong vườn cảnh như một di sản văn hoá quý. Sân chim Dâu (Bắc Ninh) còn khẩu giếng không có thành cao, hình thức đơn giản như truyền thuyết cho biết là lỗ cắm cây gậy của nàng Man Nương được sư Khâu Đà La cho để chống hạn, nước rất trong và không bao giờ cạn, nhà chùa vẫn dùng cho sinh hoạt. Trong thượng điện quán Linh Tiên (Hà Tây) có một khẩu giếng mà dân địa phương bảo là huyệt đan sa rất thiêng, nước trong ngọt và không bao giờ cạn, vẫn lấy nước cúng trong Thần điện.

    Chùa Phật Tích (Bắc Ninh) được dựng từ thời Lý, hiện còn dấu tích những 3 khẩu giếng cổ: khẩu giếng trên sườn núi phía sau chùa được kè đá với bậc xuống từ phía sau, đáy ao từ một tảng đá tự nhiên được chạm thành đôi rồng, nay tuy không còn nguyên vẫn nhận ra rõ ràng, thư tịch xưa gọi là Long Trì. Trên sân bãi trước cửa chùa có khẩu giếng dưới đáy có tượng đầu rồng thời Lý rất điển hình, từ đây nước dù tát cạn lại phun ra rất nhanh. Dưới ao chùa cạnh đó, gần đây cũng phát hiện một khẩu giếng nữa, dưới đáy có một số đồ đất nung vốn xưa được trang trí cho kiến trúc. Chùa Giam (Bắc Ninh) trên nền chùa, phía sau cột đá chạm rồng cao hơn 5m vẫn còn dấu tích một khẩu giếng, dù ở phía bắc cột nhưng dân địa phương kể trong năm có ngày bóng cột sẽ ngả vào giếng, biểu hiện sự trường tồn cho dân cho nước. Chùa Phổ Minh (Nam Định) ngoài cặp giếng đất cân đối ở sân trước chùa được truyền là cặp mắt rồng, phía sau chùa đã phát hiện khẩu giếng cổ mà thân giếng được xếp bằng những chiếc vại đựng vôi đảm bảo cho nước luôn trong và sạch. Còn chùa Keo (Thái Bình) có khẩu giếng bên cạnh điện thánh, thân giếng được xếp bởi những chiếc cối đá thủng, truyền là đã dùng để giã gạo trong khi dựng chùa.

    Ở đình Ngô Nội (Bắc Ninh) có bức chạm từ cuối thế kỷ 17, trong bức cốn gỗ ở trên cao, nghệ sĩ xưa chạm cảnh cô gái làng ra giếng gánh nước, đôi quang thùng nước và chiếc đòn gánh còn gác lên thành giếng, cô gái gặp người tình và hai người đang ân ái thì bị người khác thổi ống xì đồng làm chết. Họ chết vào giờ thiêng, được dân làng ghi hình và thờ phụng.

    Thiêng hơn cả là những chiếc giếng từ buổi đầu dựng nước. Trên núi Trân Sơn (Bắc Ninh) có vạt núi đá được gọi là “Giếng Việt”, các khe đá nứt từ đó toả ra xung quanh, trên cao nhìn xuống như hình cửa mình bà mẹ xứ sở khổng lồ. Và có lẽ vì thế, giếng luôn là biểu trưng của âm tính với nước thiêng nguồn sống vĩnh hằng. Còn trong khu đền Hùng (Phú Thọ), ở dưới chân núi phía đông nam có đền Giếng là nơi thờ tự công chúa Ngọc Hoa (sau lấy Sơn Tinh) và công chúa Tiên Dung (sau lấy Chử Đồng Tử), hiện vẫn còn khẩu giếng tương truyền là gương soi của hai nàng công chúa con Vua Hùng thứ 18. Trong khu thành Cổ Loa (Hà Nội), trước đền Thượng vẫn còn khẩu giếng ở giữa hồ, tương truyền nơi hồn Mị Châu đã hiện hình để dụ cho Trọng Thuỷ nhẩy xuống, dân địa phương bảo để trả mối thù bị lừa lấy mất lẫy nỏ thần, song văn học dân gian lại ghi nhận mối tình đôi lứa thuỷ chung.

    Giếng làng nay còn ít và cũng ít giá trị thực dụng, nhưng những giá trị văn hoá của nó lại càng đậm trong tâm thức mọi người, và vì thế nó cứ lung linh toả sáng.

    Giếng Làng

    Hẹn nhau bên bờ giếng
    Chờ nhau lúc rạng trăng
    Nàng vân vê dải yếm
    Chàng nắn sửa vành khăn

    Dưới trăng nàng bối rối
    Dưới trăng chàng băn khoăn
    Nhìn nhau mà chẳng nói
    Bốn mắt đọng trăng rằm.....

    Hẹn nhau bên bờ giếng
    Chờ nhau lúc rạng trăng
    Trăng đến, nàng không đến
    Chàng lo buồn đăm đăm

    Nàng đã đi làng khác
    Theo một người khăn đen
    Không còn nghe giọng hát
    Bên đình lúc nguyệt lên

    Ai cúi mình trên giếng ?
    Ai thả gầu múc trăng ?
    Ai cười yêu nửa miệng ?
    Tan rồi mộng gối chăn !

    Không hẹn bên bờ giếng
    Không chờ lúc rạng trăng
    Đêm đêm chàng vẫn đến
    Bên giếng khóc âm thầm

    Đêm nay chàng lại đến
    Bên giếng khóc âm thầm
    Bỗng gặp bên bờ giếng
    Đôi bóng người dưới trăng

    Nàng cũng vê dải yếm
    Chàng cũng nắn vành khăn
    Cũng nhìn nhau âu yếm
    Bốn mắt đọng trăng rằm

    Giếng trăng, nơi hò hẹn
    Giếng trăng, nơi hẹn hò
    Từ xa xưa đến bây giờ
    Giếng làng ghi dấu bao trò hợp tan.
    Last edited by Thuận An; 06-07-2007 at 02:04 PM.

+ Trả Lời Ðề Tài

Thread Information

Users Browsing this Thread

There are currently 1 users browsing this thread. (0 members and 1 guests)

     

Bookmarks

Quyền Hạn Của Bạn

  • You may not post new threads
  • Bạn không thể gửi trả lời
  • Bạn không thể gửi tập tin đính kèm
  • Bạn không thể chỉnh sửa bài viết của bạn